(Comparing Phases of Skepticism in al-Ghazālī and Descartes: Some First Meditations on Deliverance from Error, Philosophy East and West (59:1) എന്ന പ്രബന്ധത്തെ ആസ്പദമാക്കി തയ്യാറാക്കിയത്)

അൽ-ഗസാലിയുടെ 'കിമിയാഅ് അസ്-സആദ' (സന്തോഷത്തിന്റെ രസതന്ത്രം / Alchemy of Happiness) പ്രധാനമായും നാല് വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: 1) ആത്മജ്ഞാനം (knowledge of self), 2) ഈശ്വരജ്ഞാനം (knowledge of God), 3) ലോകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രകൃതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് (knowledge of the world as it really is), 4) പരലോകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രകൃതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് (knowledge of the next world as it really is). ദെക്കാക്കർത്തിന്റെ 'മെഡിറ്റേഷൻസ് ഓൺ ഫസ്റ്റ് ഫിലോസഫി' (Meditations on First Philosophy) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്ന വിഷയ ക്രമത്തോട് ഇത് ഏകദേശം സമാനമാണ്. എന്നാൽ, 'പരലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്' എന്ന വിഷയം ദെക്കാക്കർത്തിൽ ഇല്ല എന്നതും, 'ആത്മജ്ഞാനം' (ഇത് തന്റെ രണ്ടാം ധ്യാനത്തിലാണ് (Second Meditation) ദെക്കാക്കർത്ത് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്) പ്രതിപാദിക്കുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ, ഒന്നാം ധ്യാനത്തിൽ (First Meditation) അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള കേവല സങ്കൽപ്പങ്ങളെ (knowledge per se) അദ്ദേഹം ചർച്ചയാക്കുന്നു എന്നതും ഇതിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഗസാലിയുടെ കൃതികളിൽ ഇതിനോട് കൂടുതൽ സാദൃശ്യമുള്ള മറ്റൊരു ഭാഗം കാണപ്പെടുന്നത് 'കിമിയാഅ് അസ്-സആദ'യിലല്ല; മറിച്ച് 'അൽ-മുൻഖിദ് മിൻ അദ്-ദലാൽ' (വഴികേടിൽ നിന്നുള്ള മോചനം / Deliverance from Error) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ പ്രാരംഭ ഭാഗങ്ങളിലാണ്. ഘടനയിലും ഉള്ളടക്കത്തിലും ദെക്കാക്കർത്തിന്റെ ഒന്നാം ധ്യാനത്തോട് അത്ഭുതകരമായ സാദൃശ്യമാണ് ഇത് പുലർത്തുന്നത്. ഈ രണ്ട് കൃതികളുടെയും ഉള്ളടക്കത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൂക്ഷ്മമായ താരതമ്യ പഠനമാണ് താഴെ നൽകുന്നത്. എഴുത്തുകാർ തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ സ്വാധീനത്തെ സ്ഥാപിക്കാനല്ല, മറിച്ച് ഈ താരതമ്യത്തിലൂടെ ദാർശനികമായ ഉന്നത ആശയങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളാനാണ് ഇവിടെ ശ്രമിക്കുന്നത്.

പാരീസിലെ ഫാക്കൽറ്റി ഓഫ് സേക്രഡ് തിയോളജിക്ക് അയച്ച 'മെഡിറ്റേഷൻസിന്റെ' ആമുഖത്തിൽ, ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പും ആത്മാവും "ദിവ്യശാസ്ത്രത്തേക്കാൾ (theology) തത്ത്വചിന്തയുടെ (philosophy) സഹായത്തോടെ തെളിയിക്കപ്പെടേണ്ട പ്രധാന വിഷയങ്ങളാണെന്ന്" ദെക്കാക്കർത്ത് കുറിക്കുന്നു (1). വിശ്വാസികൾക്ക് ഇത്തരം കാര്യങ്ങൾക്ക് കേവല വിശ്വാസം മാത്രം മതിയാകുമെങ്കിലും, നിരീശ്വരവാദികളെ സ്വാഭാവിക യുക്തികൊണ്ടല്ലാതെ ഇത് ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നു. ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് തെളിവായി വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങളെ ഉദ്ധരിക്കുന്നത് സർക്കുലർ യുക്തിയാണെന്ന് (circular argument) നിരീശ്വരവാദികൾ കരുതാനിടയുണ്ടെന്ന് രസകരമായ ശൈലിയിൽ അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

തൊട്ടുപിന്നാലെ, തന്റെ പദ്ധതിക്ക് പിന്തുണയായി അദ്ദേഹം വിശുദ്ധഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്നുള്ള വാക്യങ്ങൾ തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ശ്രദ്ധേയം. റോമാക്കാർക്കെഴുതിയ ലേഖനം, അധ്യായം 1-ലെ "ദൈവത്തെക്കുറിച്ച് അറിയപ്പെടാവുന്നത് അവരിൽ വ്യക്തമാണ്" എന്ന വചനത്തെ അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്, "ദൈവത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ കഴിയുന്നതെല്ലാം നമ്മുടെ സ്വന്തം മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള യുക്തി ചിന്തകൾ കൊണ്ട് കാണിക്കാൻ കഴിയും" എന്നാണ് (2). ദൈവത്തിന്റെയും ആത്മാവിന്റെയും നിലനിൽപ്പിനായി മഹത്തുക്കൾ മുന്നോട്ടുവെച്ച ഭൂരിഭാഗം വാദങ്ങൾക്കും "നിരീക്ഷണാത്മകമായ തെളിവുകളുടെ ബലമുണ്ടെങ്കിലും (force of demonstration)", പുതിയ വാദങ്ങളൊന്നും നൽകാനില്ലെന്ന് ദെക്കാക്കർത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഏറ്റവും മികച്ച വാദങ്ങളെ കണ്ടെത്തി, അവ ഇനിമുതൽ എല്ലാവരും യഥാർത്ഥ തെളിവുകളായി സ്വീകരിക്കുന്ന തരത്തിൽ ലളിതമായും കൃത്യമായും ക്രമീകരിക്കുക മാത്രമാണ് തന്റെ ലക്ഷ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം വിശകലനം ചെയ്യുന്നു (3).

ദൈവത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ കഴിയുന്നതെല്ലാം സ്വന്തം മനസ്സിൽ നിന്ന് മാത്രം നേടിയെടുക്കാം എന്ന വാദത്തോട് (സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ) അൽ-ഗസാലി യോജിക്കാനിടയില്ലെങ്കിലും, "തന്റെ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ തന്റെ നാഥനെ അറിയുന്നു" എന്ന സൂഫി വചനം അദ്ദേഹം ഇടയ്ക്കിടെ ആവർത്തിക്കാറുണ്ട്. ഇതിലൂടെ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു.

'അൽ-മുൻഖിദ്' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ, ഗസാലി തന്റെ "സഹോദരന്" മറുപടിയായി എഴുതുന്നു. വിവിധ വിഭാഗങ്ങളുടെ വിഭിന്ന രീതികളും സമീപനങ്ങളും നിലനിൽക്കുമ്പോഴും, സത്യത്തെ വേർതിരിച്ചെടുക്കുന്നതിലുണ്ടായ തന്റെ പരിശ്രമങ്ങളെക്കുറിച്ചും "അന്ധമായ അനുകരണത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ അന്വേഷണത്തിന്റെ തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയരാൻ കാണിച്ച ധൈര്യത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള" വിവരണമാണ് അദ്ദേഹം നൽകുന്നത് (4). വിജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിസന്ധിയും (epistemological crisis), അതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ആത്മീയ പ്രതിസന്ധിയും (spiritual crisis) സൃഷ്ടിച്ച രണ്ട് വലിയ അനുഭവങ്ങളുടെ ഫലമായി അദ്ദേഹം സൂഫി പാത സ്വീകരിക്കുന്നതിലാണ് ഈ വിവരണം ഉപസംഹരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ആദ്യത്തെ ഘട്ടമായ ഗസാലിയുടെ വിജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിസന്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണത്തിലാണ് നമ്മൾ ഇവിടെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്.

"കാര്യങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം ഗ്രഹിക്കാനുള്ള താല്പര്യം എന്റെ ചെറുപ്പകാലം മുതലേയുള്ള ശീലമായിരുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി, ഞാൻ വളരെ ചെറുപ്പമായിരുന്നപ്പോൾ തന്നെ അന്ധമായ അനുകരണത്തിന്റെ ചങ്ങലകൾ എന്നിൽ നിന്ന് അഴിഞ്ഞുവീഴുകയും പാരമ്പര്യ വിശ്വാസങ്ങളുടെ സ്വാധീനം നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്തു".

ദെക്കാക്കർത്തും സമാനമായി കുറിക്കുന്നു: "എന്റെ ചെറുപ്പത്തിൽ ഞാൻ സത്യമെന്ന് കരുതിയിരുന്ന പല അഭിപ്രായങ്ങളും എത്രത്തോളം തെറ്റായിരുന്നുവെന്നും, പിന്നീട് അവയുടെ മേൽ ഞാൻ കെട്ടിപ്പടുത്തതെല്ലാം എത്രമാത്രം സംശയാസ്പദമായിരുന്നുവെന്നും ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ട് കുറച്ചധികം വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു" (6). ക്രിസ്ത്യാനികളുടെയും ജൂതന്മാരുടെയും മുസ്ലീങ്ങളുടെയും മക്കൾ എപ്പോഴും തങ്ങളുടെ മാതാപിതാക്കളുടെ മതം പിന്തുടർന്ന് വളരുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഗസാലി നിരീക്ഷിക്കുകയും, "ഓരോ കുട്ടിയും ജനിക്കുന്നത് 'ഫിത്റ'യോടെയാണ് (നന്മ ചെയ്യാനുള്ള സഹജവാസന); പിന്നീട് അവന്റെ മാതാപിതാക്കളാണ് അവനെ ജൂതനോ ക്രിസ്ത്യാനിയോ മജൂസിയോ ആക്കുന്നത്" എന്ന പ്രവാചക വചനം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു (7).

"തൽഫലമായി, യഥാർത്ഥ ഫിത്റയുടെ സത്തയും, മാതാപിതാക്കളെയും അധ്യാപകരെയും അന്ധമായി അനുകരിക്കുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന വിശ്വാസങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും അന്വേഷിക്കാൻ ഞാൻ ആന്തരികമായി ആഗ്രഹിച്ചു. പുറത്തുനിന്നുള്ള പ്രേരണകളാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതും, ശരിയും തെറ്റും വേർതിരിക്കുന്നതിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളുള്ളതുമായ ഇത്തരം അന്ധമായ വിശ്വാസങ്ങളെ അരിച്ചെടുക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചു" (8).

മുൻപ് കണ്ടതുപോലെ, ദൈവത്തിന്റെയും ആത്മാവിന്റെയും നിലനിൽപ്പ് സ്വാഭാവിക യുക്തികൊണ്ടുമാത്രം തെളിയിക്കുക മാത്രമല്ല, "മനുഷ്യ മനസ്സിന് അറിയാൻ കഴിയുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഏറ്റവും നിശ്ചയദാർഢ്യമുള്ളതും വ്യക്തവുമായ കാര്യങ്ങൾ ഇവയാണെന്ന്" സ്ഥാപിക്കുക കൂടെയാണ് ദെക്കാക്കർത്ത് 'മെഡിറ്റേഷൻസിൽ' ലക്ഷ്യമിടുന്നത് (9). ശാസ്ത്രത്തിലെ എല്ലാത്തരം പ്രശ്നങ്ങളും പരിഹരിക്കുന്നതിനായി അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഒരു "പുതിയ രീതി" (new method) ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചു (10).

"ശാസ്ത്രത്തിൽ ഉറച്ചതും ശാശ്വതവുമായ ഒന്ന് സ്ഥാപിക്കുക" എന്നതായിരുന്നു ആ രീതിയുടെ പൊതുവായ ലക്ഷ്യം. അതിനായി അദ്ദേഹം "എല്ലാത്തിനെയും തറപറ്റിച്ച്, യഥാർത്ഥ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും തുടങ്ങേണ്ടിയിരുന്നു". ആവർത്തിച്ചുള്ള അന്ധമായ അനുകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിശ്വാസങ്ങളുടെ അവിശ്വാസ്യത നിരീക്ഷിച്ച്, "കാര്യങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം ഗ്രഹിക്കാനുള്ള" ദാഹം കാരണം "യഥാർത്ഥ ഫിത്റയുടെ അർത്ഥം തിരയാൻ തോന്നിയ" വ്യക്തിയായിട്ടാണ് അൽ-ഗസാലി തന്നെത്തന്നെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

തുടർന്നുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ, ഗസാലിയും ദെക്കാക്കർത്തും വിവരിക്കുന്ന സംശയത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങളെ (skeptical phases) മാത്രമാണ് ഞാൻ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. ഈ പ്രക്രിയയിലൂടെ, അവർ എത്തിയെത്തുന്ന വിജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറകളുമായോ പരിഹാരങ്ങളുമായോ ബന്ധപ്പെട്ട ചില സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഞാൻ വെളിച്ചത്തുകൊണ്ടുവരും. ആ അന്തിമ പരിഹാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ വിശദീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, ഭാവിയിൽ നടത്താനിരിക്കുന്ന കൂടുതൽ പഠനങ്ങൾക്കുള്ള ഒരു പ്രാരംഭ രൂപരേഖയായി ഈ ചർച്ചയെ ഞാൻ കണക്കാക്കുന്നു.

തുടരും...

വിവർത്തനം: വി എം കെ