യൂറോപ്യൻ സാഹിത്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പണ്ഡിതനും ജർമ്മൻ ഭാഷയിലെ മഹാകവിയുമാണ് യോഹാൻ വോൾഫ്ഗാങ് വോൺ ഗോഥെ _(Johann Wolfgang von Goethe - 1749–1832)_. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ യൂറോപ്പിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ഈ ദാർശനികൻ, പൗരസ്ത്യ ദേശത്തെ സംസ്കാരത്തോടും പ്രത്യേകിച്ച് ഇസ്ലാമിക ആത്മീയതയോടും പുലർത്തിയ ആഴമേറിയ ബന്ധം ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഒരു സാംസ്കാരിക സമന്വയമാണ്. സമീപകാലത്ത് നവമാധ്യമങ്ങളിൽ പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട ഒരു സാങ്കൽപ്പിക സംഭാഷണം ഗോഥെയുടെ ഈ ആത്മീയ നിലപാടിനെ വീണ്ടും ചർച്ചകളിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുകയാണ്. പരമ്പരാഗതമായ അർത്ഥത്തിൽ ഒരു മുസ്ലിമായി മാറിയില്ലെങ്കിലും, ഇസ്ലാമിന്റെ അന്തസ്സത്തയെ തന്റെ ആത്മാവിലേക്ക് ആവാഹിച്ച ഒരു പാശ്ചാത്യ ചിന്തകനായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

ദൈവസമർപ്പണത്തിന്റെ കവിതാവിഷ്കാരം

1819-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഗോഥെയുടെ വിഖ്യാത കവിതാസമാഹാരമാണ് 'വെസ്റ്റ്-ഓസ്റ്റ്ലിഷർ ദിവാൻ' (West-östlicher Divan - പശ്ചിമ-പൂർവ്വ ദിവാൻ) പേർഷ്യൻ സൂഫി കവിയായ ഹാഫിസ് ഷീറാസിയുടെ കവിതകളിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ടാണ് ഗോഥെ ഇത് രചിച്ചത്. ഈ കൃതിയിൽ അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ കുറിക്കുന്നു.

"ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ പ്രത്യേക അഭിപ്രായങ്ങളെ പുകഴ്ത്തുന്നത് വിഡ്ഢിത്തമാണ്! ഇസ്ലാം എന്നാൽ ദൈവത്തിന് കീഴടങ്ങുക എന്നാണെങ്കിൽ, നമ്മളെല്ലാവരും ഇസ്ലാമിലാണ് ജീവിക്കുന്നതും മരിക്കുന്നതും."

'ഇസ്ലാം' എന്ന അറബി വാക്കിന്റെ ഭാഷാപരമായ അർത്ഥം 'ദൈവഹിതത്തിന് സ്വയം സമർപ്പിക്കുക' എന്നാണ്. ഗോഥെ പ്രപഞ്ചത്തെയും ജീവിതത്തെയും നോക്കിക്കണ്ടത് ഈയൊരു ആശയത്തിലൂടെ ആയിരുന്നു. പ്രപഞ്ചനാഥന്റെ വ്യവസ്ഥിതിക്ക് മുന്നിൽ അഹങ്കാരമില്ലാതെ സ്വയം സമർപ്പിക്കുന്ന ഏതൊരു മനുഷ്യനും ആന്തരികമായി ചെയ്യുന്നത് ഇസ്ലാം തന്നെയാണ് എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പക്ഷം.പേർഷ്യൻ സൂഫി വര്യനായ ഹാഫിസ് ഷീറാസിയുടെ കവിതാസമാഹാരം ജർമ്മൻ ഭാഷയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോഴാണ് ഗോഥെ അത് വായിക്കുന്നത്. ഹാഫിസിന്റെ കവിതകൾ ഗോഥെയിൽ ഒരു വലിയ ആത്മീയ വിപ്ലവം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഹാഫിസിനെ തന്റെ "ആത്മീയ ഇരട്ടസഹോദരൻ" (Spiritual Twin) എന്നാണ് ഗോഥെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്. പ്രപഞ്ചത്തോടും ദൈവത്തോടുമുള്ള അനന്തമായ പ്രണയവും (ഇഷ്ഖ്) ലഹരിയും നിറഞ്ഞ സൂഫി ചിന്തകൾ ഗോഥെയുടെ പിൽക്കാല കൃതികളിൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഹാഫിസിന് പുറമെ ജലാലുദ്ദീൻ റൂമിയുടെയും സാദിയുടെയും ചിന്തകളും അദ്ദേഹത്തെ സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു.തന്റെ 'ദിവാൻ' എന്ന കൃതിയിൽ വിശുദ്ധ ഖുർആനിലെ രണ്ടാമത്തെ അധ്യായമായ സൂറത്തുൽ ബഖറയിലെ 115-ാം വചനത്തെ അനുസ്മരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഗോഥെ ഇങ്ങനെ എഴുതി:

"കിഴക്ക് ദൈവത്തിന്റേതാണ്! പടിഞ്ഞാറും ദൈവത്തിന്റേതാണ്! വടക്കും തെക്കും ദേശങ്ങൾ, അവന്റെ കൈകളിൽ സമാധാനത്തോടെ വിശ്രമിക്കുന്നു"

ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിരുകൾക്കപ്പുറം പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ ദൈവത്തിന് കീഴിലാണെന്ന ഗോഥെയുടെ പ്രഖ്യാപനം, കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും തമ്മിലുള്ള സാംസ്കാരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതായിരുന്നു.

തൗഹീദും (ഏകദൈവവിശ്വാസം) ഗോഥെയും

തന്റെ സമകാലികരായ പല യൂറോപ്യൻ ചിന്തകരിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ക്രൈസ്തവ സഭയുടെ 'ത്രിത്വ' (Trinity) സങ്കൽപ്പത്തോട് ഗോഥെയ്ക്ക് വലിയ വിയോജിപ്പുണ്ടായിരുന്നു. യുക്തിക്കും ആത്മീയതയ്ക്കും ഒരേപോലെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്നത് ഇസ്ലാമിലെ കർശനമായ ഏകദൈവവിശ്വാസമാണെന്ന് (തൗഹീദ്) അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. പ്രപഞ്ചത്തിന് ഒരൊറ്റ സ്രഷ്ടാവ് മാത്രമേയുള്ളൂ എന്ന ആശയം ഏറ്റവും പവിത്രവും യുക്തിസഹവുമായി അദ്ദേഹം കണക്കാക്കി. ദൈവത്തിന് പങ്കുകാരില്ലെന്ന ഇസ്ലാമിക ദർശനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാർശനിക ചിന്തകളെ സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു.തന്റെ ഇരുപതുകളിലാണ് ഗോഥെ ആദ്യമായി വിശുദ്ധ ഖുർആൻ വായിക്കുന്നത്. കേവലം ഒരു വായനയ്ക്കപ്പുറം അദ്ദേഹം ഖുർആനിലെ വചനങ്ങളെ സൂക്ഷ്മമായി പഠിക്കുകയും അവ തന്റെ ഡയറിയിൽ കുറിച്ചുവെക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അറബി ഭാഷയുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായ അദ്ദേഹം അറബി അക്ഷരങ്ങൾ എഴുതാൻ പരിശീലിക്കുകയും, 'അല്ലാഹ്' എന്ന പദം മനോഹരമായ കാലിഗ്രാഫിയിലൂടെ സ്വന്തം കൈപ്പടയിൽ എഴുതി സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഖുർആന്റെ ജർമ്മൻ പരിഭാഷകളിലെ പോരായ്മകളെ വിമർശിച്ച അദ്ദേഹം, പ്രവാചകന് ലഭിച്ച ദിവ്യബോധനത്തിന്റെ (വഹയ്) കാവ്യാത്മകവും പ്രവാചകതുല്യവുമായ ശൈലി നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.

പ്രവാചക പ്രകീർത്തനം: 'മഹോമറ്റ്സ് ഗെസാങ്' Mahomets Gesang'

തന്റെ ഇരുപതുകളിൽ തന്നെ ഗോഥെ പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ ജീവിതത്തെ ആസ്പദമാക്കി 'മഹോമറ്റ്' (Mahomet) എന്ന പേരിൽ ഒരു നാടകം എഴുതാൻ ആരംഭിച്ചിരുന്നു. അത് പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നില്ലെങ്കിലും, അതിലെ "മഹോമറ്റ്സ് ഗെസാങ്" (Mahomet's Song - മുഹമ്മദിന്റെ ഗീതം) എന്ന പ്രശസ്തമായ കവിത ലോകപ്രശസ്തമാണ്. അക്കാലത്തെ യൂറോപ്പിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ഇസ്ലാംവിരുദ്ധ മുൻവിധികളെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കൊണ്ടാണ് ഗോഥെ ഈ കവിത രചിച്ചത്. മലമുകളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച്, ഒഴുകുംതോറും മറ്റ് അരുവികളെയും കൈവഴികളെയും കൂടെക്കൂട്ടി, ഒടുവിൽ സമുദ്രത്തിൽ ചെന്നുചേരുന്ന ഒരു മഹാ നദിയോടാണ് അദ്ദേഹം പ്രവാചകനെ ഉപമിച്ചത്. മാനവികതയെ ആത്മീയതയുടെ പൂർണ്ണതയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരു പ്രബലമായ ചാലകശക്തിയായി അദ്ദേഹം പ്രവാചക വ്യക്തിത്വത്തെ ദർശിച്ചു.പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ വിടവാങ്ങൽ പ്രസംഗം (ഹജ്ജത്തുൽ വിദാഅ്) ഗോഥെയെ ഏറെ ആകർഷിച്ച ഒന്നായിരുന്നു. മനുഷ്യസമത്വത്തെക്കുറിച്ചും വംശീയതയ്ക്ക് എതിരായും പ്രവാചകൻ നടത്തിയ പ്രഖ്യാപനങ്ങൾ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ മനുഷ്യാവകാശ രേഖയായി ഗോഥെ വിലയിരുത്തി. പ്രവാചകനെ ഒരു മതനേതാവ് എന്നതിലുപരി, സമൂഹത്തെ മുഴുവൻ സംസ്കരിച്ചെടുത്ത ഒരു വിപ്ലവകാരിയായും മാർഗ്ഗദർശിയായുമാണ് ഗോഥെ കണ്ടത്.തന്റെ വാർദ്ധക്യകാലത്ത് എഴുതിയ കത്തുകളിൽ പലതിലും താനൊരു മുസ്ലിമായി ജീവിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന് ഗോഥെ സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു. 1820-ൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സുഹൃത്തായ അഗസ്റ്റെ വോൺ സ്റ്റോൾബെർഗിന് എഴുതിയ കത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നുണ്ട്: "ഇസ്ലാമിൽ നമ്മൾ എല്ലാവരും ജീവിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു, അത് ഏത് രൂപത്തിലായാലും ശരി." ജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളെയും വാർദ്ധക്യ സഹജമായ ബുദ്ധിമുട്ടുകളെയും ദൈവഹിതത്തിന് (തവക്കുൽ) വിട്ടുകൊടുത്തുകൊണ്ട് നേരിടാൻ അദ്ദേഹം ഇസ്ലാമിക ദർശനങ്ങളെയാണ് കൂട്ടുപിടിച്ചത്. മതപരമായ കർക്കശമായ അതിർവരമ്പുകൾക്കോ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ശീർഷകങ്ങൾക്കോ ഉള്ളിൽ ഒതുങ്ങാൻ ഗോഥെ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ഒരേസമയം പടിഞ്ഞാറിന്റെ യുക്തിചിന്തയെയും കിഴക്കിന്റെ ആത്മീയതയെയും സ്നേഹിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് "താങ്കൾ ഒരു മുസ്ലിമാണോ?" എന്ന ചോദ്യത്തിന് മുന്നിൽ, ലളിതമായ അതെ എന്നോ അല്ല എന്നോ ഉള്ള ഉത്തരങ്ങൾക്ക് അപ്പുറം, ആത്മീയതയുടെയും ദൈവസമർപ്പണത്തിന്റെയും ആഴമേറിയ തത്വങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം വിരൽ ചൂണ്ടിയത്. കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും തമ്മിലുള്ള സാംസ്കാരികമായ അകലം കുറയ്ക്കാൻ ഇന്നും ഗോഥെയുടെ ചിന്തകൾക്ക് സാധിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ഗോഥെ ഇസ്ലാമിനെ ദർശിച്ചത് പടിഞ്ഞാറൻ ലോകം ഭയത്തോടെ നോക്കിക്കണ്ട ഒരു 'അന്യമതം' എന്ന നിലയിലല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവിന് ശാന്തി നൽകുന്ന, പ്രകൃതിയോട് ഇണങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഒരു ആഗോള സത്യം എന്ന നിലയിലാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അദ്ദേഹം കേവലമൊരു ജർമ്മൻ കവി മാത്രമല്ല, കിഴക്കിന്റെയും പടിഞ്ഞാറിന്റെയും ആത്മീയ വക്താവ് കൂടിയാണ്.

References

1. 1. Goethe, J. W. von. (1819). West-östlicher Divan [West-Eastern Divan]. In Noten und Abhandlungen zu besserem Verständnis des West-östlichen Divans [Notes and Essays for a Better Understanding of the West-Eastern Divan]. Stuttgart, Germany: Cotta.
2. 2. Goethe, J. W. von. (1887–1912). Goethes Briefe [Goethe’s Letters] (Collected correspondence). Weimar, Germany: Böhlau. (Particularly letters to Auguste von Stolberg and Marianne von Willemer.)
3. 3. Goethe, J. W. von. (1772–1773). Mahomet [Muhammad] (Unfinished drama manuscript). In Goethes Werke. Includes the poem Mahomets Gesang [Mahomet’s Song].