ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും ഗൗരവമേറിയ രാഷ്ട്രീയ-ധാർമ്മിക പ്രതിസന്ധികളിലൊന്നാണ് ഫലസ്തീൻ ലോകത്തിനു മുന്നിൽ ഉയർത്തുന്നത്. മനുഷ്യാവകാശം, കോളനിവൽക്കരണം, ദേശീയ വിമോചനം, അന്താരാഷ്ട്ര നിയമം, ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ധാർമ്മിക അടിത്തറ എന്നിവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന സങ്കീർണമായ ഒരു ചരിത്രസാഹചര്യമാണിത്. ഗാസയിൽ തുടരുന്ന സൈനികാക്രമണങ്ങളും അതിന്റെ വ്യാപകമായ മാനുഷിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ഈ പ്രതിസന്ധിയുടെ ആഴം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ആശുപത്രികൾ തകർക്കപ്പെടുകയും കുട്ടികൾ കൊല്ലപ്പെടുകയും കുടുംബങ്ങൾ പട്ടിണിയിലേക്കും ജനസമൂഹങ്ങൾ നിർബന്ധിത കുടിയൊഴിപ്പിക്കലിലേക്കും തള്ളപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ ലോകം തത്സമയം കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ഫലപ്രദമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകൾ പരിമിതമായി തുടരുന്നതെന്തുകൊണ്ടാണ്? ദൃശ്യമായ ദുരന്തങ്ങളും ലഭ്യമായ തെളിവുകളും ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ധാർമ്മിക നിലപാടുകളിൽ നിർണായകമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കാത്തതെന്തുകൊണ്ടാണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് ഫലസ്തീൻ പ്രതിസന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയവും ബൗദ്ധികവുമായ തലങ്ങളെ പരിശോധിക്കാൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, സമകാലിക ഫലസ്തീൻ ബുദ്ധിജീവികളുടെ സ്ഥാനവും ഉത്തരവാദിത്തവും പ്രത്യേകം വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഫലസ്തീൻ ചരിത്രത്തിൽ സാഹിത്യവും ചരിത്രരചനയും കേവലം സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങളായിരുന്നില്ല; അവ ദേശീയ സ്മൃതിയുടെ സംരക്ഷണത്തിന്റെയും അധിനിവേശവിരുദ്ധ പ്രതിരോധത്തിന്റെയും അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളായിരുന്നു. ഘസ്സാൻ കനഫാനി, മഹ്മൂദ് ദർവീഷ്, എഡ്വേർഡ് സൈദ് തുടങ്ങിയവരുടെ രചനകളും ബൗദ്ധിക ഇടപെടലുകളും ഫലസ്തീൻ ജനതയുടെ ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾക്കും ദേശീയ സ്വത്വത്തിനും രാഷ്ട്രീയ പ്രതിരോധത്തിനും ഭാഷ നൽകി. ഇവിടെ എഴുത്ത് എന്നത് സംഭവങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് മായ്ച്ചുകളയപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ജനതയുടെ അസ്തിത്വം വീണ്ടെടുക്കുക കൂടിയായിരുന്നു. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ, മൗനം രാഷ്ട്രീയമായി നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു നിലപാടല്ല; അത് അധിനിവേശത്തിന്റെ ചരിത്രവിവരണത്തിന് ഇടം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തിയായി മാറാം.

എന്നാൽ ഓസ്‌ലോ കരാറിനുശേഷം രൂപപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ വിമോചനപ്രസ്ഥാനവും ബുദ്ധിജീവി സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ ഗണ്യമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ദേശീയ വിമോചനത്തിന്റെ ഭാഷയും അതിനെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്ന സംഘടനാപരമായ ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള അകലം വർധിച്ചു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി, സത്യം രേഖപ്പെടുത്തേണ്ട ധാർമ്മിക ബാധ്യതയും ആ സത്യത്തിന് രാഷ്ട്രീയമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്ന സംശയവും ഒരേസമയം അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രതിസന്ധി രൂപപ്പെട്ടു. സത്യം പറയുന്നത് അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ സത്യം പറയുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അധികാരഘടനകൾ മാറണമെന്നില്ല. ഈ വൈരുധ്യമാണ് സമകാലിക ഫലസ്തീൻ ബുദ്ധിജീവികളുടെ ദൗത്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുന്നത്.

സാധാരണയായി, മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങളുടെ തെളിവുകൾ പുറത്തുവരുന്നത് ലോകസമൂഹത്തെ നീതിയുടെ പക്ഷത്തേക്ക് നയിക്കുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഗാസയുടെ അനുഭവം ഈ ധാരണയെ ഗൗരവമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ദൃശ്യമായ തെളിവുകളും നേരിട്ടുള്ള സാക്ഷ്യങ്ങളും വ്യാപകമായ മാധ്യമശ്രദ്ധയും ഉണ്ടായിട്ടും, പല രാജ്യങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം ഉണ്ടാകാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? “ഇരുപക്ഷവും സംയമനം പാലിക്കണം”, “സാഹചര്യം സങ്കീർണമാണ്”, “ഇസ്രായേലിന് സ്വയം പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്” തുടങ്ങിയ പ്രസ്താവനകൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവയുടെ പ്രയോഗം എന്തുതരം രാഷ്ട്രീയ ഫലങ്ങളാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് എന്നതും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സംഘർഷത്തിന്റെ സങ്കീർണത അംഗീകരിക്കുന്നത് അതിലെ അധികാരവൈഷമ്യങ്ങളെയും നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളെയും അവഗണിക്കാനുള്ള ന്യായീകരണമാകരുത്. അതുപോലെ, സ്വയംപ്രതിരോധത്തിനുള്ള അവകാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വാദങ്ങൾ അന്താരാഷ്ട്ര മാനുഷിക നിയമത്തിന്റെ ബാധ്യതകളെ മറികടക്കാനുള്ള അനുമതിയായും വ്യാഖ്യാനിക്കാനാവില്ല.

ഈ അവസ്ഥയെ വിശകലനം ചെയ്യാൻ അബ്ദൽജവാദ് ഒമറിന്റെ Gaza and the Problem of Moral Stupidity എന്ന ലേഖനത്തിൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന “ധാർമ്മിക മൗഢ്യം” (Moral Stupidity) എന്ന ആശയം പ്രയോജനകരമാണ്. ഇവിടെ മൗഢ്യം എന്നത് വിവരങ്ങളുടെ അഭാവത്തെയോ ബൗദ്ധികശേഷിക്കുറവിനെയോ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, വസ്തുതകൾ അറിയുകയും അവയുടെ ഗൗരവം തിരിച്ചറിയാൻ ആവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാവുകയും ചെയ്തിട്ടും, അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ധാർമ്മികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബാധ്യതകളെ അംഗീകരിക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് ഈ ആശയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രശ്നം തെളിവുകൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതല്ല; ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ അംഗീകരിച്ചാൽ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവരുന്ന ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതാണ്.

സ്വയംകേന്ദ്രീകൃതമായ രാഷ്ട്രീയബോധം (Self-Absorption), സ്വന്തം നിലപാടുകളെ ന്യായീകരിക്കുന്ന യുക്തിവൽക്കരണം (Rationalization), ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്നുള്ള ഒഴിഞ്ഞുമാറ്റം (Evasion of Responsibility), ചില വസ്തുതകൾ കാണാതിരിക്കാനും അവയുടെ പ്രാധാന്യം കുറച്ചുകാണാനും പഠിച്ചെടുക്കുന്ന മനോഭാവം (Learned Blind Spots) എന്നിവ ഈ ധാർമ്മിക പ്രതിസന്ധിയുടെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയതാൽപര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി മറ്റുള്ളവരുടെ വേദനയെ അപ്രധാനമാക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ധാർമ്മിക വിവേചനശേഷി ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ, സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും അവയ്ക്കുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാനുമുള്ള ശേഷി രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഗാസയുടെ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ പ്രവണത പലതരത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ മരണവും നാശവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ധാർമ്മിക ചോദ്യങ്ങൾക്കുപകരം മരണസംഖ്യകളുടെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കങ്ങൾക്ക് അമിതപ്രാധാന്യം നൽകപ്പെടാം. ആശുപത്രികൾക്കും അഭയകേന്ദ്രങ്ങൾക്കും നേരെയുണ്ടാകുന്ന ആക്രമണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണങ്ങൾ, അവയുടെ നിയമസാധുതയും സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണവും പരിശോധിക്കുന്നതിനുപകരം, അവിടങ്ങളിൽ സൈനിക സാന്നിധ്യമുണ്ടായിരുന്നോ എന്ന ഒറ്റ ചോദ്യത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങാം. ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ പ്രസക്തമല്ലെന്നല്ല; എന്നാൽ അവ അടിസ്ഥാനപരമായ ധാർമ്മികവും നിയമപരവുമായ ചോദ്യങ്ങളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം രൂപപ്പെടുന്നത്. സാങ്കേതിക വിശദാംശങ്ങളുടെ മറവിൽ മനുഷ്യജീവന്റെ മൂല്യവും ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

ഇവിടെ ഭാഷയ്ക്കും നിർണായകമായ പങ്കുണ്ട്. ഭാഷ ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തെ നിർവചിക്കുകയും ചില അനുഭവങ്ങളെ ദൃശ്യമാക്കുകയും മറ്റുചിലതിനെ മറച്ചുവയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അധികാരമണ്ഡലം കൂടിയാണ്. ഫലസ്തീൻ പ്രശ്നത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “സുരക്ഷ”, “സങ്കീർണത”, “ഇരുപക്ഷവും”, “തീവ്രവാദവിരുദ്ധ നടപടി” തുടങ്ങിയ പ്രയോഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന സന്ദർഭവും അവയുടെ രാഷ്ട്രീയഫലവും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കണം. ഒരു സംഭവത്തെ എങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ചില പ്രയോഗങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ സഹായിക്കുമ്പോൾ, മറ്റുചിലത് അതിന്റെ ധാർമ്മിക ആഘാതം കുറയ്ക്കാനും അധികാരത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം മറച്ചുവയ്ക്കാനും ഇടയാക്കാം.

അതിനാൽ, ഗാസയെ മനസ്സിലാക്കാൻ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളും മരണസംഖ്യകളും മാത്രം നിരീക്ഷിച്ചാൽ പോരാ. അവയെ കണ്ടിട്ടും രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ എന്തുകൊണ്ട് മാറുന്നില്ല എന്ന ചോദ്യവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. തെളിവുകളുടെ സാന്നിധ്യവും ധാർമ്മിക പ്രതികരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ധാർമ്മിക മൗഢ്യം രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഭാസമായി മാറുന്നത്. ഇത് ഫലസ്തീന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല; മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ സർവലൗകികത അവകാശപ്പെടുന്ന ആധുനിക ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യമാണ്.

ചരിത്രസ്മൃതി, പ്രതിരോധം, മൗനത്തിനെതിരായ രാഷ്ട്രീയം

ധാർമ്മിക മൗഢ്യത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഏറ്റവും ഗൗരവമായി പ്രതിഫലിക്കുന്ന മേഖലകളിലൊന്നാണ് ബൗദ്ധികവും സാംസ്കാരികവുമായ പൊതുമണ്ഡലം. രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിൽ ബുദ്ധിജീവി എന്നത് കേവലം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിക്കുന്നയാളോ അക്കാദമിക ഗവേഷണം നടത്തുന്നയാളോ മാത്രമായിരുന്നിട്ടില്ല. ചരിത്രത്തിന്റെ സാക്ഷി, സമൂഹത്തിന്റെ വിമർശനാത്മക മനസ്സാക്ഷി, ദേശീയ സ്മൃതിയുടെ സംരക്ഷകൻ, അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വ്യക്തി എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളാണ് ബുദ്ധിജീവിയുടെ സ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നത്. ഫലസ്തീൻ അനുഭവത്തിൽ ഈ ദൗത്യത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്; കാരണം അവിടത്തെ ദേശീയ സ്വത്വവും ചരിത്രസ്മൃതിയും രാഷ്ട്രീയാവകാശങ്ങളും നിരന്തരമായ തർക്കങ്ങൾക്കും നിഷേധങ്ങൾക്കും വിധേയമായിട്ടുണ്ട്.

ഘസ്സാൻ കനഫാനിയുടെയും മഹ്മൂദ് ദർവീഷിന്റെയും രചനകൾ ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. കനഫാനിയുടെ സാഹിത്യം അഭയാർഥിത്വത്തിന്റെയും ദേശനഷ്ടത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ദർവീഷിന്റെ കവിതകൾ ഫലസ്തീൻ ജനതയുടെ സ്മൃതിക്കും സ്വത്വത്തിനും ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പിനും ശക്തമായ ഭാഷ നൽകി. അവരുടെ രചനകളെ കേവലം സാഹിത്യസൃഷ്ടികളായി ചുരുക്കാനാവില്ല. അവ വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങളെ കൂട്ടായ ചരിത്രബോധവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ദേശീയ വിമോചനത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക മണ്ഡലം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ അർഥത്തിൽ, സാഹിത്യം രാഷ്ട്രീയബോധവൽക്കരണത്തിന്റെയും ചരിത്രസംരക്ഷണത്തിന്റെയും പ്രതിരോധത്തിന്റെയും ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിച്ചു.

ഈ ചിന്തയെ സൈദ്ധാന്തികമായി വികസിപ്പിച്ച പ്രമുഖരിൽ ഒരാളാണ് എഡ്വേർഡ് സൈദ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ Permission to Narrate എന്ന ലേഖനം ഫലസ്തീനികൾക്ക് സ്വന്തം ചരിത്രം പറയാനും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കാനുമുള്ള അവകാശം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്ന സാഹചര്യത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ടത്, ഒരു ജനതയ്ക്ക് സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുക എന്നത് മാത്രമല്ല; ആ അനുഭവങ്ങളെ ചരിത്രമായി അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശം ആർക്കാണ് എന്ന ചോദ്യവുമാണ്. ഒരു ജനതയുടെ അനുഭവങ്ങൾ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവരുടെ ചരിത്രം മറ്റുള്ളവരുടെ രാഷ്ട്രീയവിവരണങ്ങൾക്കു കീഴിൽ അദൃശ്യമാകാം. അതിനാൽ ഫലസ്തീൻ ബുദ്ധിജീവിയുടെ ദൗത്യം സത്യം പറയുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആ സത്യത്തിന് പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ ഇടം നേടിക്കൊടുക്കുകയും അതിനെ നിഷേധിക്കുന്ന അധികാരഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക എന്നതും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

1994-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച Representations of the Intellectual എന്ന കൃതിയിൽ സൈദ് ബുദ്ധിജീവിയുടെ വിമർശനാത്മക ഉത്തരവാദിത്തത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിശദമായി ചർച്ച ചെയ്യുന്നു. അധികാരത്തോട് യോജിക്കുന്ന പ്രസ്താവനകൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിലല്ല ബുദ്ധിജീവിയുടെ പ്രസക്തി; മറിച്ച്, അധികാരത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക വിവരണങ്ങൾക്കപ്പുറം കാണാനും അംഗീകരിക്കപ്പെടാതെ പോകുന്ന സത്യങ്ങളെ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. ഭരണകൂടത്തിന്റെ നിലപാടുകളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാനും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവരുടെ ശബ്ദങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകാനും ബുദ്ധിജീവിക്ക് കഴിയണം. അതേസമയം, ബുദ്ധിജീവിയുടെ പ്രവർത്തനം വ്യക്തിഗതമായ ധാർമ്മിക പ്രകടനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായി നിലകൊള്ളുന്ന വിശാലമായ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മകളുമായി ബന്ധപ്പെടേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയും സൈദിന്റെ ചിന്തയിൽ പ്രസക്തമാണ് (Said, 1994, p. 85).

സൈദിന്റെ ഇടപെടലുകൾക്കുശേഷം മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടിലേറെ പിന്നിട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ പല പ്രശ്നങ്ങളും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ വിവരങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാനുള്ള സാങ്കേതികസാധ്യതകൾ വികസിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ആ വിവരങ്ങൾക്ക് രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നതും അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്തം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നതും ഉറപ്പായിട്ടില്ല. വിവരങ്ങളുടെ ലഭ്യത വർധിക്കുന്നത് മാത്രം നീതിയുടെ വിജയത്തിന് മതിയാകില്ല. അവയെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളും പൊതുചർച്ചകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അധികാരബന്ധങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ നിർണയിക്കുന്ന താൽപര്യങ്ങളും അത്രതന്നെ നിർണായകമാണ്.

ഓസ്‌ലോ കരാറിനുശേഷം രൂപപ്പെട്ട സാഹചര്യങ്ങളെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വായിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഫലസ്തീൻ വിമോചനപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ ശക്തി ദുർബലമായതോടെ ബുദ്ധിജീവി സമൂഹവും ജനകീയ പ്രതിരോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പല മേഖലകളിലും അകന്നു. സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും നിലനിൽപ്പും വിവിധ രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക സമ്മർദങ്ങൾക്കു വിധേയമായി. വിമോചനത്തിന്റെ ഭാഷ നിലനിന്നെങ്കിലും, ആ ഭാഷയെ ജനകീയ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ അടിത്തറ ദുർബലപ്പെടുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെട്ടു. ഈ മാറ്റങ്ങളെ ഒരൊറ്റ കാരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ലെങ്കിലും, ബൗദ്ധിക പ്രതിരോധത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ സാധ്യതകളെ അവ എങ്ങനെ ബാധിച്ചു എന്നത് ഗൗരവമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ പ്രതിസന്ധിയെ വ്യക്തമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന വ്യക്തികളിലൊരാളാണ് ബാസൽ അൽ-അറജ്. അദ്ദേഹം പ്രതിരോധത്തെക്കുറിച്ച് എഴുതിയ ഒരാൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല; തന്റെ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളിലും നേരിട്ട് പങ്കാളിയായിരുന്നു. ലഭ്യമായ ചരിത്രവിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, ഫലസ്തീൻ അതോറിറ്റി അദ്ദേഹത്തെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തതിനു പിന്നാലെ, 2017-ൽ ഇസ്രായേൽ സൈനിക നടപടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിൽ കലാശിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും മരണവും, പ്രതിരോധത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്ന ഒരാൾക്കും അതിൽ നേരിട്ട് ഇടപെടുന്ന ഒരാൾക്കും നേരിടേണ്ടിവരുന്ന അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽനിന്നുപോലും സംരക്ഷണം ലഭിക്കാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ, ബുദ്ധിജീവിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും എന്താണ് എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു.

ബാസൽ അൽ-അറജിന്റെ അനുഭവം ബുദ്ധിജീവിയുടെ ദൗത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു: രേഖപ്പെടുത്തുകയോ, പ്രതിഷേധിക്കുകയോ, നേരിട്ട് പ്രവർത്തിക്കുകയോ—ഇവയിൽ ഏതാണ് ബുദ്ധിജീവിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തം? ഇവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിർത്താൻ കഴിയില്ല. രേഖപ്പെടുത്തൽ ചരിത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; പ്രതിഷേധം അനീതിയെ പൊതുചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു; നേരിട്ടുള്ള പ്രവർത്തനം രാഷ്ട്രീയമാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ തേടുന്നു. എന്നാൽ ഓരോന്നിനും വ്യത്യസ്തമായ സാഹചര്യങ്ങളും പരിമിതികളുമുണ്ട്. സംസാരിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ലെന്ന വിമർശനം പ്രസക്തമാണെങ്കിലും, എല്ലാ ബുദ്ധിജീവികളും ഒരേ രീതിയിൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടണം എന്ന നിഗമനവും ശരിയല്ല. അവരുടെ കഴിവുകൾ, പ്രവർത്തനമേഖലകൾ, നേരിടുന്ന അപകടങ്ങൾ, ലഭ്യമായ സ്ഥാപനപിന്തുണ എന്നിവ വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ ബൗദ്ധിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെ ഒരു മാതൃകയിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതിനുപകരം, സത്യത്തോടും നീതിയോടും പൊതുസമൂഹത്തോടുമുള്ള പ്രതിബദ്ധതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഈ പ്രതിസന്ധിയെ ഫലസ്തീൻ ബുദ്ധിജീവികളുടെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയമായി മാത്രം കാണുന്നതും അനുചിതമാണ്. അധിനിവേശം, ദുർബലമായ ദേശീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം, പൊതുമണ്ഡലത്തിലെ അധികാരവൈഷമ്യങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്നാണ് ബൗദ്ധിക പ്രതിരോധത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നത്. ഈ സാഹചര്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബ്രസീലിയൻ വിദ്യാഭ്യാസചിന്തകനായ പൗലോ ഫ്രെയറിന്റെ Pedagogy of the Oppressed എന്ന കൃതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന “മൗനത്തിന്റെ സംസ്കാരം” (Culture of Silence) എന്ന ആശയം സഹായകമാണ്.

ഫ്രെയറിന്റെ ചിന്തയിൽ, മൗനം സ്വാഭാവികമായോ വ്യക്തിപരമായോ ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു അവസ്ഥ മാത്രമല്ല. അധികാരബന്ധങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസരീതികൾ, സാമൂഹിക ഘടനകൾ, രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ അത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവർക്ക് സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കാനും അവയെ പൊതുവായി പ്രകടിപ്പിക്കാനും കഴിയാത്ത സാഹചര്യം അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ മൗനത്തെ മറികടക്കുന്നതിന് സ്വന്തം സാഹചര്യങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ മാറ്റാനുള്ള കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും വേണം. ഫ്രെയർ ഇതുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിക്കുന്ന വിമർശനാത്മക ബോധം (Critical Consciousness) വിമോചനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമായി മാറുന്നു (Freire, 1970/2000).

ഫലസ്തീൻ സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകരുടെയും എഴുത്തുകാരുടെയും മാധ്യമപ്രവർത്തകരുടെയും ഗവേഷകരുടെയും ഇടപെടലുകളെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ വായിക്കാം. യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുക, കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെയും കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുടെയും അനുഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുക, മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾ പൊതുശ്രദ്ധയിൽ കൊണ്ടുവരിക, ഔദ്യോഗിക രാഷ്ട്രീയവിവരണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുക എന്നിവയെല്ലാം മൗനത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തിനെതിരായ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ പ്രാധാന്യം ഉടനടി രാഷ്ട്രീയമാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ചരിത്രപരമായ തെളിവുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും നിഷേധിക്കപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം നൽകുന്നതിലും ഭാവിയിലെ നീതിപരമായ വിലയിരുത്തലുകൾക്ക് അടിത്തറയൊരുക്കുന്നതിലും അവ നിർണായകമാണ്.

ഇവിടെ എഴുത്തിന്റെയും സാക്ഷ്യത്തിന്റെയും ചരിത്രരചനയുടെയും രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം വീണ്ടും തെളിയുന്നു. ഒരു ജനതയുടെ ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ, അധിനിവേശത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതം ഭൂമിയുടെ കൈവശപ്പെടുത്തലിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആ ജനതയുടെ ഓർമകളെയും അനുഭവങ്ങളെയും ചരിത്രപരമായ അവകാശവാദങ്ങളെയും അദൃശ്യമാക്കാനുള്ള സാധ്യതയും അതിലൂടെ വർധിക്കുന്നു. ചരിത്രത്തെ മായ്ച്ചുകളയുക എന്നത് ഒരു ജനതയുടെ ഭൂതകാലത്തെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നില്ല; അവരുടെ വർത്തമാനകാല അസ്തിത്വത്തെയും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശത്തെയും ബാധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചരിത്രസംരക്ഷണം ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല, ധാർമ്മികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഉത്തരവാദിത്തം കൂടിയാണ്.

ഫലസ്തീൻ പ്രതിസന്ധി അന്താരാഷ്ട്ര നിയമത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെയും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ സർവലൗകികതയെയും ഉദാര ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ധാർമ്മിക അവകാശവാദങ്ങളെയും പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണമാണ്. ഈ പരീക്ഷണത്തിൽ ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രതികരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ബുദ്ധിജീവി സമൂഹത്തിന്റെ നിലപാടുകളും നിർണായകമാണ്. അധികാരത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുക, അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുക, തെളിവുകളെ സംരക്ഷിക്കുക, അനീതിയെ ന്യായീകരിക്കുന്ന പ്രയോഗങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുക—ഇവയെല്ലാം ബുദ്ധിജീവിയുടെ പൊതുപ്രതിബദ്ധതയുടെ ഭാഗമാണ്.

ധാർമ്മിക മൗഢ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപം സത്യം അറിയാത്തതല്ല; സത്യം അറിഞ്ഞിട്ടും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലപാട് സ്വീകരിക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുന്നതാണ്. അതിനെതിരായ ബൗദ്ധിക പ്രതിരോധം വിവരങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. തെളിവുകളെ ധാർമ്മികമായ തിരിച്ചറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, തിരിച്ചറിവിനെ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പൊതുപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും വേണം. ഫലസ്തീൻ ബുദ്ധിജീവികളുടെ ദൗത്യം അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചരിത്രത്തെ രേഖപ്പെടുത്തുക എന്നതിലുപരി, ചരിത്രം മൗനപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകുക എന്നതുമാണ്. ഓർമകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും നിഷേധിക്കപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങളെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും മനുഷ്യാന്തസ്സിനെ ഭാവിയിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം അതിന്റെ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തം നിറവേറ്റുകയുള്ളൂ.

Further Reading

1. Said, E. W. (1984). “Permission to Narrate.” Journal of Palestine Studies, 13 (3), 27–48.
2. Said, E. W. (1994). Representations of the Intellectual: The 1993 Reith Lectures. Pantheon Books.
3. Freire, P. (2000). Pedagogy of the Oppressed (30th anniversary ed.). Continuum. (Original work published 1970).
4. Omar, A. (2026, July 15). “Gaza and the Problem of Moral Stupidity.” EQUATOR. https://www.equator.org/articles/moral-stupidity-gaza-palestine-abdaljawad-omar